Seksualiteit op latere leeftijd: ‘Maak het bespreekbaar en geef aan waar de behoefte ligt en wat nog kan’

Ouderen minder zichtbaar in het publieke debat

Waar vroeger niet openlijk over seksualiteit gesproken mocht worden, ontstond in de jaren 60 en 70 een seksuele revolutie die de weg vrijmaakte voor meer openheid en vrijheid rondom seksualiteit. Tegenwoordig is seksualiteit een onderwerp dat zichtbaar aanwezig is in kunst, film, literatuur en de media. Ook anticonceptie en producten die te maken hebben met intimiteit zijn toegankelijker geworden. Toch kunnen gesprekken over seksualiteit gevoelig liggen en lijkt één groep in het publieke debat minder zichtbaar: ouderen. Wat betekent intimiteit op latere leeftijd? Welke ideeën bestaan hierover? En in hoeverre sluiten maatschappelijke opvattingen en zorgvoorzieningen aan bij de behoeften van ouderen?

Meer 75-plussers seksueel actief

Wellicht denken sommigen dat ouderen zich niet bezighouden met seksualiteit. Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) komen echter cijfers naar voren die aantonen dat steeds meer 75-plussers seksueel actief zijn. In 2014 geeft 16 procent aan seksueel actief te zijn tegenover 26 procent in 2025. Opvallend genoeg is er wel een daling te zien in de groep onder de 75 jaar. In 2014 gaf nog 75 procent aan seksueel actief te zijn, in 2025 is dat 66 procent.

De manier waarop mensen uiting geven aan hun seksualiteit verschilt per persoon. Niet iedereen heeft dezelfde behoeften of wensen. Zo zullen sommigen meer verlangen naar intimiteit in de vorm van knuffelen en strelen en anderen naar meer. Seksualiteit kan juist ook op latere leeftijd (her)ontdekt worden. Sandra Hock, seksuoloog bij BrabantZorg, spreekt dagelijks ouderen over seksualiteit binnen de zorginstelling waar ze werkzaam is. Op de vraag hoe zij naar het vooroordeel kijkt dat ouderen geen behoefte meer zouden hebben aan seksualiteit, geeft ze een duidelijk antwoord: “Dat klopt niet. Waar die behoefte precies ligt, kan natuurlijk wel verschuiven. Mensen hebben ander soort seks in hun twintigerjaren dan in hun vijftigerjaren en weer anders op hun 80ste.”

De seksuoloog erkent dat het gesprek aangaan over seksualiteit niet altijd makkelijk is of zelfs vermeden wordt. “Veel koppels die bij mij komen zeggen: we hebben het er nooit over met elkaar, behalve als we bij jou zijn.’’ Volgens haar komt dat vaak door onhandigheid of schaamte. “Of omdat ze de juiste toon of sfeer niet kunnen vinden.”

“Mensen bekennen eerder dat ze eenzaam zijn dan dat ze intimiteit missen”

Iemand die openlijk schrijft over haar ervaringen met daten en intimiteit is Willy van der Griendt (76). In haar boek Daten voor gevorderden beschrijft ze wat ze meemaakt in haar zoektocht naar een potentiële partner. Ondanks dat Van der Griendt open is over haar date-ervaringen, erkent ze dat het lastig kan zijn om over seksualiteit te praten. “Met vriendinnen kan ik details bespreken, maar ook daar is het aftasten of zij hetzelfde doen. En tijdens lezingen kom ik vaak tegen dat mensen, veelal vrouwen, bekennen dat ze eenzaam zijn. Als ik dan doorvraag, geven ze aan vooral intimiteit te missen.”

Naar haar idee is daten op latere leeftijd een redelijk nieuwe ontwikkeling. “Vroeger werd er niet zoveel gescheiden en we worden nu steeds ouder. Er zijn nu meer dan ooit oudere mannen en vrouwen die aan het daten slaan en nog iets willen.” Zelf ervaart ze dat mannen sneller aankaarten dat ze behoefte hebben aan seksualiteit dan vrouwen. Ze vraagt zich hardop af of dat misschien te maken heeft met het gedachtegoed van vroeger, toen vrouwen eigenlijk niet mochten uitspreken seksuele verlangens te hebben. “Maar het zou ook kunnen dat vrouwen oudere mannen minder aantrekkelijk vinden en vrouwen zijn best vaak kritisch en onzeker over hun eigen lijf.” Bovendien is er volgens Hock sprake van een dubbele moraal. “Mannen die veel vriendinnen hebben gehad worden geprezen, andersom bij vrouwen is het juist negatief.”

“Hoeveel vrouwen kennen hun eigen lichaam?”

Bovendien ontbreekt bij vrouwen op hoge leeftijd soms kennis, vertelt de seksuoloog. Hierdoor zouden sommige vrouwen wellicht minder plezier en ontspanning kunnen ervaren bij seksualiteit. “Hoe goed kennen vrouwen hun eigen lichaam eigenlijk? Oudere generaties groeiden op in een tijd zonder seksuele voorlichting. Daardoor is kennis over vrouwelijke seksualiteit niet altijd vanzelfsprekend. Zo weten sommigen niet waar de clitoris zich precies bevindt en hoe seksuele opwinding werkt. Tegelijkertijd ligt in onze maatschappij vaak de focus op penetratie, terwijl zo’n 80 procent van de vrouwen hierdoor geen orgasme krijgt. Als zoiets ter sprake komt na zoveel jaren huwelijk, kunnen stellen verbaasd reageren en denken: wat hebben we al die jaren dan gedaan?”

Ziekte, lichamelijke beperkingen en medicatie hebben invloed op seksualiteit

Ziekte, lichamelijke beperkingen en medicatiegebruik kunnen invloed hebben op seksualiteit en intimiteit, waardoor mensen elkaar hierin soms opnieuw moeten vinden. Bij bepaalde ziektebeelden of wanneer iemand veel pijn heeft, kan het bijvoorbeeld langer duren voordat iemand in de juiste stemming komt. Gesprekken hierover voeren is heel belangrijk, al is dat zeker niet altijd eenvoudig volgens Hock. “Stel dat je partner halfzijdig verlamd is, vind je diegene dan nog seksueel aantrekkelijk? Dat zijn pijnlijke gesprekken om te voeren, maar het is wel goed om ze te hebben.” Juist ook voor de intimiteit, legt ze uit. “Het zal je maar overkomen dat je een beroerte of de ziekte van Parkinson krijgt. Hoe fijn is het dat je dan weet en voelt dat je geliefd wordt door je partner en diegene je nog steeds de moeite waard vindt?”

Meer privacy in zorginstellingen

Er zijn meer factoren die invloed kunnen hebben op seksualiteit en intimiteit, zoals privacy. Wanneer een van de partners in een zorginstelling woont, is het niet altijd vanzelfsprekend om samen intiem te kunnen zijn. Soms kan dat simpelweg niet, omdat de kamer geen mogelijkheid biedt om de partner te laten blijven slapen. “De nieuwere zorginstellingen hebben vaak grotere kamers, dan zouden er 2 bedden naast elkaar geplaatst kunnen worden met een koppelstuk. Maar in de oudere gebouwen past dat vaak niet. Dan moet de partner ergens anders slapen of moet je samen in een eenpersoonsbed liggen,” zegt Hock. Dat is geen ideale situatie, al werd hier vroeger nog minder rekening mee gehouden. “Toen ik begon met mijn werk, 30 jaar geleden, had je zelfs nog slaapzalen of 2-persoonskamers met een gordijntje ertussen. Dat was al helemaal een ramp.”

“Niets is zo aantrekkelijk als open zijn over wat je wil en kan”

Iets wat Hock en Van der Griendt allebei aanmoedigen is openheid van zaken geven. “Niets is zo aantrekkelijk als open en eerlijk zijn over wat je nog wil en kan. Verwachtingen mogen best bijgesteld worden,” vindt Van der Griendt. “Soms hebben mannen stress omdat ze denken dat er nog van alles van hen verwacht wordt. Dan is erover praten een verademing en blijkt lekker knuffelen helemaal goed.’’

“Het is belangrijk dat men open naar elkaar is. Je hoeft heus niet elke vrijpartij te evalueren, maar je kunt wel eens in de zoveel tijd bij elkaar polsen of je nog op hetzelfde level zit,” zegt Hock. “Vindt de ander nog dezelfde dingen fijn? Zou iemand misschien iets anders willen proberen? Is er een veranderde behoefte?” Volgens de seksuoloog zouden juist jongere stellen dit al met elkaar moeten bespreken, wanneer er nog geen problemen zijn. “Dan gaat de gêne eraf en wordt het makkelijker om hier samen een weg in te vinden. Ook wanneer het wel moeilijker wordt.”

Foto: Shutterstock