Kunnen Europese gebruikers Meta en YouTube ook aansprakelijk stellen voor verslaving aan social media? ‘Elke keer komt er wel weer iets anders’

Leeftijdsgrens voor social media in Australië

Verslaving aan de smartphone en sociale media komt voor in alle leeftijdsgroepen, óók bij ouderen. Maar vooral voor jonge kinderen is het bijzonder schadelijk voor hun mentale gezondheid. In Australië is daarom sinds 10 december 2025 een landelijk verbod van kracht op sociale media voor kinderen en jongeren onder de 16 jaar. Dat heeft gezorgd voor het afsluiten van zo’n 5 miljoen accounts.

Maar onzeker is of er nieuwe accounts zijn geopend met een valse hogere leeftijd. Dat kan natuurlijk altijd nog. Om een duidelijke norm te stellen, wordt er in ons land een minimumleeftijd van 15 jaar geadviseerd voor sociale mediaplatforms zoals Instagram en TikTok. Gebruik van mobiele telefoons is al sinds 2024 niet meer toegestaan in de schoolklas. Het is de bedoeling dat scholen verder de afspraken uitwerken met leraren, leerlingen en hun ouders.

‘Pas toen ik daarmee ophield, besefte ik hoe erg ik verslaafd was aan social media’

Het probleem van verslaving aan social media wordt goed onder woorden gebracht door onze melder Gerard: “Ik heb laatst TikTok verwijderd. Ik werd misselijk van mijn eigen domme gescroll. Maar toen ging ik over op Instagram. Ik zat alleen maar trends te volgen en had angst om ook maar iets te missen, fomo (fear of missing out) dus. Vervolgens heb ik na een tijdje dat ook maar weer vernietigd. Het volgende moment zat ik weer op YouTube shorts. Het hield maar niet op.”

“Er is ook software die je kunt installeren die zorgt dat je geen shorts meer kunt kijken. Maar elke keer komt er wel weer iets anders, wat al mijn tijd kost. Dat soort verslaving heb je met elke app en ieder platform. Ik moet gewoon serieus een andere besteding van mijn dag gaan verzinnen.”

Meldster Ariane zit in een vergelijkbare situatie. Zij is ook gestopt met TikTok. “Pas toen ik daarmee ophield, besefte ik hoe erg ik verslaafd was aan social media. Maar ik stapte net zo gemakkelijk weer over op een andere app. En iedereen raadt het al: net zo verslavend natuurlijk.”

Wat is de uitspraak over verslaving aan social media in de VS?

Een jury in Los Angeles oordeelt in een zaak aangespannen door een 20-jarige veelgebruikster dat Meta (Instagram) en Google (YouTube) aansprakelijk zijn voor haar ‘socialemediaverslaving’. Het oordeel is hard maar duidelijk: die platforms hebben hun apps bewust verslavend ontworpen. Ze hebben gebruikers (vooral jongeren) onvoldoende gewaarschuwd.

Er is sprake van misleiding en schending van rechten. Dit is de eerste keer dat zo’n uitspraak is gedaan in de VS. Daarom geldt het als een belangrijk precedent met mogelijk grote gevolgen. Hieronder komen we terug op de eventuele consequenties in Europa.

Het verweer door Big Tech

De Big Tech-bedrijven verweren zich met het argument dat de verslaving niet door de apps komt. Ze leggen de schuld bij de gebruikster ervan. Het zou aan de persoonlijke omstandigheden liggen, bijvoorbeeld aan de thuissituatie. Ook zeggen ze dat andere factoren zoals (haar) smartphonegebruik een rol kunnen spelen. De jury is hier niet in meegegaan. Voor de jury is juist het ontwerp van de apps een belangrijke oorzaak van de verslaving.

Hoge boetes aan Meta en Google

De veroordeelde bedrijven Meta (Instagram) en Google (YouTube) moeten samen 3 miljoen dollar schadevergoeding betalen aan de gebruikster. Meta moet daarvan het grootste deel betalen (ongeveer 2,1 miljoen). Ook strafrechtelijk komt er nog eens een boete van 3 miljoen dollar bovenop. In totaal moeten de bedrijven dus 6 miljoen dollar betalen, hetgeen een schijntje is voor deze multinationals.

Meta en Google gaan in beroep maar zullen in de tussentijd zeker iets gaan doen aan de verslavende werking van hun apps is de verwachting. Er lopen namelijk nog zo’n 1.600 vergelijkbare zaken. Als ze nu niets veranderen, kunnen die zaken snel volgen.

Bits of Freedom wint zaak tegen Meta over ongevraagde tijdlijnen

De vraag is of we de lijn van de Amerikaanse rechtspraak kunnen doortrekken naar Europa. Meldpunt Actueel belt met expert Rejo Zenger, beleidsadviseur bij Bits of Freedom. Dat is een Nederlandse organisatie die zich al 25 jaar inzet voor een open en rechtvaardige informatiesamenleving. Om onze vraag context te geven eerst een beetje geschiedenis.

Bits of Freedom heeft dit jaar via een rechtszaak bereikt dat Nederlandse gebruikers van Instagram en Facebook kunnen kiezen voor een tijdlijn zonder algoritmes. Dus niet langer is dat gebaseerd op een profiel dat Meta maakt van zijn gebruikers. Ze zien dan alleen nog berichten van accounts die ze daadwerkelijk zelf volgen. Dit maakt de app aanmerkelijk minder verslavend. Maar – en dit is een belangrijk punt – deze optie geldt nu alleen maar in ons land.

“We hebben de zaak tegen Meta gewonnen, ook in hoger beroep. We kijken nu naar de volgende stappen,” zegt Zenger. “In Nederland is het al aangepast. Maar eigenlijk moet dit in heel Europa gebeuren. Maar de zaak liep bij een Nederlandse rechter en ging over het gebruik in Nederland. Wel is het zo dat Meta de Europese regels, de Digital Services Act (DSA) overtrad. Het is niet logisch als rechters in andere landen anders zouden oordelen over deze kwestie. Daarom willen we dat Meta deze regels in heel Europa gaat toepassen. Daar werken we nu aan.”

Kunnen we de uitkomst van Amerikaanse rechtszaak ook op Europa plakken?

Terug naar de Amerikaanse veroordeling vanwege de verslavende werking van social media. Zenger verwacht niet dat die zaak 1 op 1 te vertalen is naar Europa. “Uit interne documenten van Meta blijkt wel dat het bedrijf wist hoe verslavend social media zijn. De platforms zijn bewust zo ontworpen dat gebruikers er zo lang mogelijk blijven,” zegt hij.

“Meta wist ook dat vooral kwetsbare jongeren hier gevoelig voor zijn. Dat blijkt uit eigen onderzoek. Toch hebben ze dit doorgezet. Dat doet denken aan de tabaksindustrie, waar verslavende stoffen bewust werden toegevoegd. Winst lijkt voorop te staan, ondanks mogelijke risico’s. De uitspraak in de VS helpt onze campagnes. Tegelijkertijd kunnen we die niet direct kopiëren. We bekijken nu welke vervolgstappen mogelijk zijn. Welke campagnes dat worden, is nog niet duidelijk.

Uitspraak van de EU over TikTok

Over TikTok heeft de EU in februari al een voorlopige uitspraak gedaan. De Europese Commissie stelt dat de app verslavend is ontworpen. Er zitten elementen in als infinite scroll (= automatisch door blijven scrollen), autoplay en meldingen. In deze vorm overtreedt TikTok de EU-wet (DSA). Ook houdt de app onvoldoende rekening met risico’s voor mentale gezondheid. TikTok moet het ontwerp nu gaan aanpassen of het riskeert een boete tot 6 procent van de wereldwijde omzet. TikTok is het hier niet mee eens en verzet zich tegen de uitspraak. De zaak loopt nog.

(Bron: NOS, RTL, NRC, Bits of Freedom, EU, DSA. Foto: Shutterstock)

Niet alleen kinderen, maar ook ouderen raken verslaafd aan smartphone: zo komt u daarvan af