Vergrijzing zet zorg onder druk: dubbele staaroperatie biedt verlichting door 2 operaties op 1 dag

Wat is staar en wat is de oorzaak?

Staar (ofwel grijze staar of cataract) is een oogaandoening waarbij de ooglens langzaam troebel wordt. Daardoor gaan mensen steeds waziger zien. Kleuren worden minder helder en het dieptezicht neemt af. De klachten ontstaan meestal door veroudering. Vanaf 60 jaar heeft ongeveer 3 procent  van de mensen staar. En op 85‑jarige leeftijd loopt dat op tot zo’n 25 procent. Aangeboren staar komt in Nederland zelden voor. Jaarlijks worden slechts 50 tot 65 baby’s met staar geboren. Vaak gebeurt dat zonder duidelijke oorzaak volgens het Oogziekenhuis Rotterdam.

De belangrijkste oorzaak van staar is natuurlijke veroudering van de ooglens. Maar factoren zoals roken, alcoholgebruik, diabetes, erfelijkheid, langdurig gebruik van prednison, ondervoeding, uitdroging, luchtvervuiling kunnen het proces versnellen. Ook veel blootstelling aan fel zonlicht maakt de zaak er niet beter op.

Staar is goed te behandelen

De aandoening is goed te behandelen met een operatie. Dat gebeurt in Nederland op grote schaal: jaarlijks worden er zo’n 180.000 staaroperaties uitgevoerd. Daarmee is het de meest uitgevoerde operatie in Nederland (data van Bergman Clinics) en een van de meest uitgevoerde operaties binnen de EU volgens de statistieken van Eurostat.

In ontwikkelingslanden is de situatie heel anders. Door beperkte toegang tot zorg leidt staar daar veel vaker tot blijvende slechtziendheid of blindheid. Wereldwijd hebben ongeveer 94 miljoen mensen matige tot ernstige slechtziendheid door staar. En van de 43 miljoen volledig blinde mensen is 40 tot 50 procent blind door onbehandelde staar (Eurostat).

Van 2 staaroperaties naar 1: dit is er veranderd

De staaroperatie is een relatief eenvoudige en veelvoorkomende ingreep, die meestal snel en onder plaatselijke verdoving kan worden uitgevoerd. Wanneer iemand staar aan beide ogen ontwikkelde, werd traditioneel eerst het ene oog geopereerd en pas enkele weken later het andere. Die wachttijd was bedoeld om alle risico’s te vermijden. Een zeldzame infectie, endoftalmitis (een ernstige ontsteking die tot blindheid kan leiden), zou namelijk beide ogen tegelijk kunnen treffen. Als zo’n infectie in het eerste oog zou optreden, kon ervoor worden gekozen het tweede oog niet te opereren.

Door nieuw onderzoek, gefinancierd door ZonMw (ZorgOnderzoek Nederland/Medische Wetenschappen), verandert dit beeld. De dubbele staaroperatie (ISBCS), waarbij beide ogen op dezelfde dag een behandeling krijgen, wordt inmiddels steeds vaker uitgevoerd. Het onderzoek is geleid door dr. Rudy Nuijts, oogarts en hoogleraar oogheelkunde, en zijn team van het Maastricht UMC+ (Universitair Medisch Centrum). Dat werkte samen met 10 Nederlandse ziekenhuizen in een multicenterstudie met ongeveer 1.000 patiënten.

Dubbele staaroperatie is veilig en kostenefficiënt

“De onderzoeksresultaten lieten voordelen voor zowel de patiënt als de maatschappij zien. Daarnaast hadden de onderzoekers al contact met relevante stakeholders, zoals zorgverzekeraars, fabrikanten, planningsafdelingen en andere ziekenhuizen. Dit zijn belangrijke factoren om resultaten snel in de praktijk te brengen. Daarom hebben we extra subsidie toegekend om de resultaten versneld te implementeren,” zegt Sabine van Dijk, senior programmamanager van ZonMw.

De studie onderzocht of de dubbele staaroperatie veilig, effectief, praktisch uitvoerbaar en kostenefficiënt is. De resultaten waren positief. “In Europa heerste vooral de vrees dat als je een infectie krijgt, dit in beide ogen tegelijk zou kunnen gebeuren,” aldus Nuijts. Het onderzoek liet zien dat deze angst niet gerechtvaardigd is bij zorgvuldig geselecteerde patiënten.

Na de onderzoeksfase volgde een tweede ZonMw‑project, gericht op landelijke invoering. Frank van den Biggelaar, manager wetenschappelijk onderzoek, kwaliteit en innovatie van het MUMC+, leidde deze implementatiefase: “Toen de resultaten positief waren, hebben we in het tweede project ervoor gezorgd dat het snel en breed geïmplementeerd zou kunnen worden in Nederland.”

Niet voor iedereen geschikt, wel voor velen een uitkomst

Voor patiënten die aan beide ogen geopereerd moeten worden, kan een dubbele staaroperatie op 1 dag een grote uitkomst zijn. Beide ogen herstellen dan gelijktijdig, waardoor de totale hersteltijd korter en overzichtelijker wordt. Ook hoeft de patiënt minder lang te druppelen en is er minder afhankelijkheid van anderen, wanneer zelf druppelen lastig is.

Daarnaast zijn er minder ziekenhuisbezoeken nodig, bijvoorbeeld voor nacontroles. Dat scheelt tijd, reiskosten en stress. Een patiënt hoeft bovendien maar 1 keer een operatie te ondergaan in plaats van 2 keer. Dat vermindert de psychische belasting aanzienlijk. Ook wordt het risico op ongelijke zichtsterkte tussen de operaties kleiner. Bij 2 losse ingrepen kan het zichtverschil namelijk groot zijn.

Al deze factoren leveren winst op in tijd, reizen, stress en kosten voor zowel de patiënt als voor het ziekenhuis. Het verlicht bovendien de druk op het dagcentrum en op zorgmedewerkers. Tegelijkertijd blijkt de dubbele operatie even veilig te zijn als 2 losse ingrepen.

Voor wie werkt deze operatie niet?

Toch is de operatie niet voor iedereen geschikt, stelt Nuijts. “Er zijn patiënten die niet in aanmerking komen, bijvoorbeeld als er een verhoogd risico is op infecties.” Dat geldt onder meer voor mensen met eerdere complicaties bij oogoperaties en afwijkingen aan het hoornvlies. Nuijts zegt daarom dat goede voorlichting essentieel is: “De patiënt moet optimaal geïnformeerd worden dat deze mogelijkheid bestaat. En patiënten houden altijd de keuze.”

Waarom de vraag naar staarzorg stijgt

De vergrijzing in Nederland neemt de komende decennia ongekend sterk toe. Volgens prognoses zal in 2050 bijna 28 procent  van alle Nederlanders 65 jaar of ouder zijn. Daarnaast zullen we in 2070 met ruim 2,1 miljoen 80‑plussers zijn, meldt de NOS. Het is dus onvermijdelijk dat de vraag naar staaroperaties gaat toenemen.

De vraag naar behandeling neemt ook toe doordat ouderen een stuk actiever zijn en langer activiteiten willen doen zoals autorijden. Voorheen werd er langer gewacht met een staaroperatie (tot de staar ‘rijp’ is, ofwel wachten tot iemand bijna blind is). Maar tegenwoordig worden patiënten veel sneller geholpen.

Die toename in vraag is volgens Van den Biggelaar een uitdaging die niet te vermijden is: “Als een patiënt door staar slecht ziet, dan moet je daar gewoon wat aan doen. Het alternatief is dat mensen blind worden.” Volgens hem zit de verbetering door deze operatie niet in geldwinst, maar in de winst die behaald wordt door het proces: “Mantelzorg kan bijvoorbeeld efficiënter worden ingezet, hiermee haal je daar wat druk eraf.”

Wat de dubbele staaroperatie oplevert voor de zorg

Toch levert de ingreep ook financieel voordeel op. De dubbele operatie kan volgens berekeningen ongeveer 27 miljoen euro per jaar aan maatschappelijke winst opleveren. Van den Biggelaar nuanceert dat: “Het is een druppel op de gloeiende plaat, maar wel een druppel.”

De innovatie kreeg bovendien landelijke erkenning. Nuijts vertelt dat de dubbele staaroperatie zelfs een zorgprijs won: “Het Zorginstituut heeft het benoemd als een voorbeeld van passende zorg.” Passende zorg is precies wat het kabinet wil stimuleren: zorg die doelmatig, effectief en betaalbaar is.

Toekomstbeeld

De komende jaren zal de druk op de oogheelkunde alleen maar toenemen. Door de dubbele vergrijzing stijgt het aantal mensen met staar snel, terwijl ziekenhuizen al kampen met personeelstekorten en oplopende wachttijden. Een ingreep als de dubbele staaroperatie kan die druk niet volledig wegnemen. Maar het biedt wél een manier om de zorg slimmer te organiseren. Patiënten hoeven namelijk minder vaak naar het ziekenhuis. De herstelperiode wordt korter en de inzet van thuiszorg en mantelzorg neemt af.

Dat past precies bij de koers die het nieuwe kabinet voor ogen heeft. Zorg moet doelmatig, veilig en betaalbaar blijven. Als meer ziekenhuizen de operatie de komende jaren standaard gaan aanbieden, kan dat helpen om de groeiende vraag beter op te vangen. Experts verwachten dat uiteindelijk ongeveer de helft van alle staarpatiënten geschikt is voor deze aanpak.

Daarmee wordt de ingreep geen wondermiddel. Maar het is wel een concreet voorbeeld van hoe innovaties kunnen bijdragen aan een toekomstbestendige zorg. Terwijl de zorgkosten blijven stijgen, laat deze operatie zien dat bezuinigen soms ook voor minder belasting voor de patiënt kan zorgen en meer ruimte voor de zorg.

(Bron: Bergman Clinics, Oogziekenhuis Rotterdam, Eurostat, Bureau Vijftig, NOS, ZonMw, Zorginstituut Nederland. Foto: Shutterstock)

Bevolkingsprognose CBS laat vergrijzing zien: meer 65-plussers dan 20-minners