Waar komt het geld van gemeenten vandaan? ‘Snijden in eigen vlees is vaak heel ingewikkeld’
Met de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart in aantocht, komen er niet alleen thematische- maar ook geldvragen. Waar betalen gemeenten hun taken eigenlijk van? De gemeentefinanciën komen uit lokale belastingen (40 procent) en geld van het Rijk (60 procent). Bezuinigingen lijken onvermijdelijk. In dit artikel gaan we er dieper op in.
Het Rijk is de grootste sponsor van gemeentefinanciën
Gemeenten halen een deel van hun inkomsten uit lokale belastingen, zoals de onroerendezaakbelasting (OZB), rioolheffing, afvalstoffenheffing en bijvoorbeeld hondenbelasting. Toch komt het grootste deel van het geld voor de gemeentefinanciën van het Rijk. Ongeveer 60 procent van de inkomsten van gemeenten bestaat uit geld van de rijksoverheid. Dat wordt verdeeld via het gemeentefonds, waarin jaarlijks tientallen miljarden euro’s worden gestort.
Ravijnjaar voor gemeentefinanciën
Jarenlang groeide dit fonds mee met de uitgaven van het Rijk via de zogenoemde trap-op-trap-af-systematiek: als het Rijk meer uitgaf, kregen gemeenten ook meer geld. Die systematiek verandert, gemeenten verwachten daardoor dat zij in de komende jaren minder geld ontvangen dan eerder werd voorzien. Veel gemeenten spreken daarom over een mogelijk ‘ravijnjaar’, een moment waarop de inkomsten uit het gemeentefonds dalen terwijl de uitgaven blijven stijgen.
Bezuinigingen lijken onvermijdelijk
Volgens economisch commentator Martin Visser (De Telegraaf), krijgen gemeenten vanaf 2028 naar verwachting minder geld vanuit de Rijksoverheid. Daardoor zullen gemeenten keuzes moeten maken in hun uitgaven. “Gemeenten staan voor een grote financiële uitdaging,” zegt Visser. Volgens hem kan dat betekenen dat er moet worden bezuinigd. “Dat doet pijn, omdat lokale voorzieningen hier waarschijnlijk het meest onder gebukt zullen gaan.”
Gemeentelijke taken zijn wettelijk vastgelegd
Veel gemeentelijke taken zijn wettelijk vastgelegd. “Het lastige voor gemeenten is dat een groot deel van hun taken wettelijk verplicht is,” zegt Visser. Een voorbeeld daarvan is de zorg. “Er maken heel veel jongeren gebruik van de jeugdzorg, een grote kostenpost.” Omdat gemeenten op sommige taken nauwelijks kunnen bezuinigen, moeten zij volgens Visser op andere posten zoeken naar besparingen. “Je merkt het aan groenvoorziening en infrastructuur,” zegt hij.
Verhoging van lokale belastingen leidt tot veel discussie
Ook lokale voorzieningen zoals bibliotheken en sportaccommodaties kunnen daardoor onder druk komen te staan. “Snijden in eigen vlees is vaak ook heel ingewikkeld,” aldus Visser. De financiële druk leidt in veel gemeenten tot discussie over lokale belastingen, zoals de OZB. Volgens Visser zorgt een verhoging daarvan vaak voor veel weerstand. Hij wijst er ook op dat gemeenten sterk afhankelijk zijn van het geld dat zij van het Rijk ontvangen. Daardoor ontstaat volgens hem regelmatig een spanningsveld tussen gemeenten en de rijksoverheid over de financiering van gemeentelijke taken. Tegelijkertijd verschillen de lokale lasten tussen gemeenten soms aanzienlijk.
Eérst kritisch kijken naar gemeentelijke uitgaven, dan pas naar belastingen
Volgens VVD-Kamerlid Claire Martens moeten gemeenten eerst kritisch kijken naar hun eigen uitgaven voordat belastingen worden verhoogd. De VVD vindt dat gemeenten hun begroting moeten benaderen zoals een ondernemer dat zou doen. Geld kan immers maar 1 keer worden uitgegeven.
“Kijk eerst naar je eigen uitgaven voordat je het bij de burger ophaalt,” is volgens Martens het uitgangspunt. Gemeenten moeten volgens haar daarom goed kijken naar hun eigen organisatie en waar geld naartoe gaat. De partij pleit ervoor om gemeentelijke belastingen niet te verhogen, maar eerst te kijken naar mogelijke besparingen binnen het gemeentelijk apparaat en naar de manier waarop geld wordt besteed.
Gemeentefinanciën thema in de verkiezingen?
Volgens Telegraaf-columnist Visser wordt het interessant om te zien of gemeentefinanciën een rol gaan spelen in de gemeenteraadsverkiezingen. Gaan partijen campagne voeren op deze financiële keuzes, of niet? Dat is volgens hem de vraag.
Meldpunt Actueel Debat over gemeentefinanciën is te zien op donderdag 5 maart 2026, 20.30 uur bij MAX op NPO 2.
Let op: de debatuitzendingen van Meldpunt Actueel Debat zijn te zien op donderdag. De aflevering op vrijdag komt hierdoor te vervallen.
(Foto: Shutterstock)