“Hoe kun je nou in een oplichtingstruc trappen?” Daar kunt u weinig aan doen volgens hoogleraar Erik Scherder
“Hoe heb ik zo stom kunnen zijn,” zullen de meeste mensen zeggen, die slachtoffer zijn geworden van een oplichtingstruc. En ze zullen ook vaak genoeg te horen krijgen dat anderen daar echt niet in zouden trappen. En toch overkomt het velen. Wat gebeurt er precies in het brein en valt slachtoffers wel iets aan te rekenen? Hoogleraar Erik Scherder legt het uit.
Hoe krijgen oplichters slachtoffers mee in hun verhaal?
Achteraf gezien worden de rode vlaggen zichtbaar en valt alles op zijn plek. Maar in het moment zelf lijkt helder nadenken er niet meer bij. Hoe kan het toch dat oplichters hun slachtoffers zo ver krijgen om gegevens in te vullen of geld over te maken naar een zogenaamd ‘veilige’ rekening? Of zelfs te laten liegen tegen bankmedewerkers om de blokkade op rekeningen op te heffen?
Helder denken valt weg
Aan alle kanten wordt men gewaarschuwd voor oplichting en hoe fraudeurs te werk gaan. Maar middenin een stressvolle situatie maken mensen niet altijd de beste keuzes. Sterker nog, we maken juist vaker de verkeerde keuzes. En dat heeft een reden. Hoogleraar neuropsychologie Erik Scherder legt uit hoe dat zit.
“We hebben cortisol, het stresshormoon, nodig, maar niet te veel. Als er te veel cortisol vrijkomt, bijvoorbeeld doordat een oplichter een heel stressvolle situatie creëert, heeft dat een negatief effect op de andere delen van het brein. De delen die je nodig hebt om goed te kunnen nadenken.” Zit iemand toevallig al in een stressvolle situatie, door weinig financiële ruimte, problemen op het werk of (liefdes)verdriet, dan zit het hoofd al helemaal te vol. “Dan is iemand nog eens extra gevoelig voor oplichting. De functies in het brein die gaan over redeneren, alert zijn, het geheugen en de juiste beslissingen nemen, gaan onderuit in stressvolle situaties.” En dus maakt iemand keuzes tegen beter weten in.
Valt daar iets aan te doen? “Nee, eigenlijk niet,” zegt Scherder. “Midden in zo’n stressvolle situatie denk je niet ‘aha, ik ben nu in paniek, maar ik ga even helder nadenken’. Zo werkt dat niet.”
Onnatuurlijk
Niet alleen het stresshormoon speelt een rol. De meeste mensen zijn van nature goed van vertrouwen. Biedt iemand hulp aan wanneer zogenaamd uw vermogen in gevaar is, dan voelt het onnatuurlijk om deze hulp te weigeren. Mensen willen graag geloven in het goede.
Vooroordelen
Over slachtoffers van oplichting gaan veel vooroordelen rond. Het zouden minder intelligente mensen zijn of ouderen die weinig begrijpen van de digitale wereld. Volgens Scherder kan het kloppen dat ouderen minder argwanend zijn richting anderen, maar komt dit doordat het brein met de jaren milder wordt. “Uit studies waarin jongeren en ouderen werden onderzocht, blijkt dat jongeren horrorachtige muziek veel intenser en enger vonden dan ouderen.” Toch is het een onjuiste gedachte dat vooral bepaalde groepen in oplichting trappen. Die gedachte is een stukje zelfbescherming, volgens Scherder. “Als het gaat om mensen die niet op jezelf lijken, dan stel je jezelf gerust dat het jou dus niet zal overkomen.” Toch helpt de hoogleraar iedereen uit die droom. Dit kan iedereen overkomen. Ook Scherder zelf.
“Ik kreeg recent een mail van een Engelse uitgever van wereldfaam. Het was ongelofelijk, met in het Nederlands fragmenten beschreven uit mijn boek. Ze waren enthousiast en wilden het uitgeven. Ik stuurde het door naar mijn Nederlandse uitgever, die was lyrisch. Alles leek te kloppen. Pas toen het thuisfront de mail bekeek, bleek dat het mailadres niet klopte. Er stond ‘.com’ in plaats van ‘.uk’. Het was dus een oplichter. Terwijl er niet eens om geld werd gevraagd, dat zou vast later komen. Fenomenaal gedaan. Oplichting is tegenwoordig zo verfijnd. Je doet iedereen tekort door te zeggen: ‘Hoe heb je zo stom kunnen zijn’.”
Foto: Shutterstock