Zelfbeschikking bij levenseinde zorgt na 35 jaar nog steeds voor tweespalt
Het is begin jaren 90 dat hoogleraar burgerrecht Huib Drion een boek schrijft met daarin een pleidooi dat mensen over hun eigen levenseinde moeten kunnen beslissen. Zijn pleidooi is destijds voor veel mensen al omstreden. Nu, 35 jaar later, is dat nog steeds het geval. Zijn zogeheten ‘pil van Drion’ is er nooit gekomen, maar de discussie erover bestaat nog steeds. Zelfbeschikking bij levenseinde is voor de één een fundamenteel recht, voor de ander is het vloeken in de kerk.
Een eigen keuze hebben aan het einde van het leven
Voor organisaties zoals de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE ) of Coöperatie Laatste Wil (CLW) is het streven om een eigen keuze te hebben aan het einde van het leven. Voor hen is de huidige euthanasiewet niet voldoende. Zij pleiten voor het niet meer strafbaar stellen van de ‘hulp bij zelfdoding’, zoals nu geregeld in het Wetboek van Strafrecht volgens artikel 294. Ze willen zelfbeschikking bij levenseinde.
Zo schrijft CLW in hun nieuwe jaarplan: “Hoewel Nederland beschikt over euthanasiewetgeving, sluit deze volgens CLW onvoldoende aan op de behoeften van mensen die regie willen voeren over hun eigen levenseinde. CLW streeft daarom naar een verruiming van de mogelijkheden, waarbij de eigen keuze centraal staat. Uitgangspunt is dat wilsbekwame volwassenen met een weloverwogen doodswens toegang moeten hebben tot passende en humane middelen om deze keuze zelfstandig vorm te geven.”
Zorgvuldigheidseisen bij euthanasie
Nederland kent dus als een van de weinige landen binnen Europa een euthanasieregeling. Verder hebben alleen België, Luxemburg, Spanje en Portugal dat ook. Om euthanasie te mogen geven, moet een arts zich aan zes regels houden. Deze regels heten zorgvuldigheidseisen. Ze zorgen ervoor dat euthanasie op een veilige en zorgvuldige manier gebeurt. Dit zijn de 6 eisen kort uitgelegd:
- De arts moet zeker weten dat het verzoek vrijwillig en weloverwogen is.
- De arts moet zeker weten dat het lijden uitzichtloos en ondraaglijk is.
- De arts moet de patiënt goed informeren over de situatie en wat te verwachten is.
- U kijkt samen met uw arts naar andere oplossingen voor uw lijden.
- Er kijkt tenminste één andere, onafhankelijke arts mee, een zogeheten SCEN-arts.
- Uw arts moet de euthanasie zorgvuldig kunnen uitvoeren.
Landen die hulp bij zelfdoding niet in het strafrecht hebben staan
Bovenstaande regels gelden voor de Nederlandse situatie, sommige andere Europese landen kennen een dergelijke regeling dus niet, maar hebben hulp bij zelfdoding niet in het strafrecht staan. Daar is het dus wél mogelijk om mensen met een doodswens te helpen bij hun zelfdoding. Bij de meeste van deze groep landen (Duitsland, Oostenrijk, Zweden en Finland) geldt deze regeling alleen voor de eigen inwoners.
Naar Zwitserland voor hulp bij zelfdoding
Maar Zwitserland gaat hierin verder. Hier mogen zich ook buitenlanders melden om hulp bij zelfdoding te krijgen. Sterker nog, er zijn speciale klinieken waar mensen tegen betaling van ongeveer 11.000 euro hulp bij zelfdoding kunnen krijgen. Mensen met een stervenswens kunnen daar een dodelijk middel krijgen, maar moeten het wel zelf innemen. Of zelf de knop van het infuus omzetten.
Met name Fransen, Italianen en Duitsers – immers allemaal afkomstig uit landen waar euthanasie niet is toegestaan – maken er gebruik van om een eind aan hun leven te maken. Maar ook Nederlanders kiezen voor de Zwitserland-route; de afgelopen 17 jaar naar schatting rond de 25 in totaal.
MAX Opinie Panel over zelfbeschikking
Volgens een nieuw onderzoek rond het thema ‘zelfbeschikking’ van het MAX Opinie Panel wil ruim 85 procent van de ondervraagden dat ze zelf kunnen beslissen over hun levenseinde. Bijna 44 procent zou daar ook speciale medicatie voor in huis willen hebben. Verder blijkt uit het onderzoek dat 57 procent vindt dat het ‘Zwitsers model’ ook in Nederland zou moeten kunnen. Zelfs, zo zegt de helft van de ondervraagden, mag dit zonder tussenkomst of bemoeienis van artsen. Een andere specialist of expert zou al voldoende zijn.
De politiek over zelfbeschikking
Het zijn opvallende cijfers aangezien de politiek in Nederland (nog) lang niet zover is. De meeste politieke partijen zijn afwachtend of zijn tegenstander. D66 zegt daarover dat “het gesprek plaats moet kunnen hebben. We zien het belang daarvan in. Niet op het niveau van middelen, maar het wel bespreekbaar maken dat dit blijkbaar een behoefte is.”
Groen Links-PvdA (PRO) vindt het belangrijk dat bij het vraagstuk levenseinde men daar in “best verre mate” zelf over gaat. “Wij vinden het heel belangrijk dat er ook ruimte is bij voltooid leven, dat je daarvoor je heil in het buitenland moet zoeken vinden wij erg.”
VVD zegt dat ze voorstander zijn voor zelfbeschikking, controle over het levenseinde. “Als uw huisarts geen euthanasie verleent, mag u wat betreft ons op zoek naar een huisarts die het wel doet. De dialoog erover kan in de samenleving worden gevoerd. Het is wat ons betreft een maatschappelijk debat.”
Andere partijen zoals ChristenUnie, SGP, PVV en CDA zijn grotendeels tegenstander. Een politieke meerderheid voor een volledige zelfbeschikking rond het levenseinde of het niet meer strafbaar stellen van ‘hulp bij zelfdoding’ zoals nu omschreven in het Wetboek van Strafrecht, zit er dus vooralsnog niet in. De meeste politieke partijen vinden een discussie erover wel goed en zinvol. Ook al blijft het een heikel en gevoelig thema.
U ziet het in Meldpunt Actueel, op vrijdag 24 april 2026 om 19.50 uur op NPO 2.