Waarom klagen over alcoholreclame weinig effect heeft: ‘Ze proberen altijd onder de klacht uit te komen’

Onderzoek naar alcoholgebruik bij jongeren en studenten

Martijn Janse, voorzitter van Stichting Lieve Mark, zet zich met zijn organisatie in voor verschillende maatschappelijke thema’s voor jongeren, waaronder alcohol: “We doen veel onderzoek naar alcoholgebruik bij jongeren en studenten en we proberen actief het gesprek hierover aan te moedigen binnen deze groep.” Ook de invloed van alcoholreclame komt daarbij aan bod.

Aan de hand van verschillende theatershows voor studenten door het hele land, stelden ze allerlei uiteenlopende vragen aan de bezoekers van de voorstelling. Zo kwam er bijvoorbeeld uit de data dat 89 procent van uitwonende studenten, die lid zijn van een gezelligheidsvereniging, bijna dagelijks alcohol drinkt. Gemiddeld nuttigen zij 29 glazen alcohol per week.

Gratis alcohol

Uit deze data van Stichting Lieve Mark bleek ook dat veel studenten deals sluiten met alcoholmerken en op die manier gratis drank krijgen: “1 op de 3 ondervraagden had dit gedaan of kende iemand die dat weleens gedaan had. Dat gaat om heel veel mensen, het is een hele bewuste strategie van alcoholbedrijven.”

Het gebeurt dus regelmatig, maar gratis drank weggeven mag niet. “Studenten weten dat niet. In mijn oude studentenhuis, toen ik zelf nog student was, gebeurde het ook. Dan kregen we 200 blikjes Viper gratis, in ruil daarvoor moesten we een aantal berichten plaatsen op Instagram met hun hashtag.” Viper is een mixdrankje met wodka en is eigendom van bierbrouwerij Grolsch.

Zijn eigen ervaring en de data uit eigen onderzoek waren voor Janse aanleiding om verder in deze vorm van alcoholmarketing te duiken. Het verbod op gratis alcohol weggeven is opgenomen in artikel 19 van de Reclamecode voor Alcoholhoudende dranken (RvA). Janse adresseerde dit eerder samen met Elles de Bruin in de podcast Bezopen. Daarna zijn er Kamervragen gesteld, maar het antwoord daarop viel Janse tegen: “We kregen terug dat het niet zo’n groot probleem is en dat er weinig klachten binnenkomen bij de Reclame Code Commissie. Maar de regels zijn door de industrie zelf opgesteld, dus we trokken het nogal in twijfel.”

Reactie STIVA

Directeur Peter de Wolf van Stichting Verantwoord Alcoholgebruik (STIVA) laat in een reactie aan Meldpunt Actueel weten: “STIVA kijkt online mee met bedrijven om te zorgen dat alle uitingen voldoen aan de RvA. Het aantal ingediende klachten bij de Reclame Code Commissie rond alcoholreclame is heel beperkt. Overigens dient STIVA – indien het echt niet anders kan – ook soms een klacht in tegen een adverteerder die willens en wetens reclameregels overtreedt.” 

De volledige reactie van STIVA leest u hier: Statement STIVA.

Reclamecode opgesteld voor en door de alcoholindustrie

De Reclame Code Commissie handhaaft de RvA namens de Stichting Reclame Code. De regels van de RvA zijn opgesteld voor en door de zelfregulerende alcoholindustrie. Janse: “We zijn er ingedoken en besloten een aantal klachten in te dienen bij de Reclame Code Commissie. Toen vielen we van de ene verbazing in de andere.”

Janse verzamelde samen met zijn collega’s ruim 80 overtredingen van de alcoholindustrie die openbaar op sociale media te vinden zijn. Hij begon met 1 klacht, een advertentie op Instagram die in strijd is met 2 artikelen van de reclamecode: er wordt gratis drank aangeboden en de persoon in de reclame lijkt jonger dan 25 jaar. “Er kwam geen reactie op onze klacht, we stuurden een aantal reminders en kregen uiteindelijk te horen dat ze onze klacht vergeten waren.”

Janse vond deze gang van zaken onprofessioneel, maar uiteindelijk werd de klacht in behandeling genomen. “Toen is onze klacht doorgestuurd naar de adverteerder en de producent, zonder privégegevens weg te halen.” Dit staat in het regelement van de Reclame Code Commissie, maar dit zorgt volgens Janse voor een drempel. “Ik vind dat heel kwalijk dat je niet anoniem kan klagen. Ze geven als reden dat ze niet willen dat bedrijven elkaar gaan aanklagen, terwijl het juist goed is als bedrijven elkaar controleren op overtredingen. Zo werkt de reclamecode.”

Drempels om te klagen en de reactie daarop van STIVA

Twee maanden na het indienen van de klacht heeft de adverteerder de advertentie verwijderd. Er volgen verder geen consequenties voor het overtreden van de reclamecode. Daarop diende Janse een tweede klacht in, wederom een advertentie waar gratis drank wordt weggegeven. “Deze werd niet in behandeling genomen, omdat de advertentie ouder dan 1 jaar is. Wéér een drempel om te klagen. Deze reclame is nog steeds zichtbaar voor de hele wereld, maar mag niet verwijderd worden omdat deze dus te oud is.”

Janse ontdekte nog een drempel: “Wij hebben de klachten nu op persoonlijke titel ingediend, maar als je als bedrijf of journalist wil klagen, moet je geld betalen.” Die kosten kunnen oplopen tot 1.000 euro per klacht. “Dat is echt stuitend. Het lijkt allemaal zo mooi: ‘Wij zijn STIVA, voor verantwoord alcoholgebruik’. Het zijn façades om zichzelf achter te verbergen, met al die drempels heeft klagen helemaal geen effect.”

Ook Wim van Dalen, directeur van het Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid (STAP), herkent dit probleem. Ook hij diende meerdere klachten in bij de Reclame Code Commissie: “Als je al die regels als leek bekijkt, denk je ‘die hebben het allemaal goed in de gaten’,” vertelt hij in Meldpunt Actueel. “Er is zelden een boete uitgedeeld en ze proberen altijd onder de klacht uit te komen. Wij hebben tientallen klachten ingediend, maar het heeft geen zin.”

Alcoholreclame en minderjarigen

We legden de uitspraken van Peter de Wolf van STIVA voor aan Martijn Janse en Wim van Dalen. Zo concludeert STIVA uit eigen onderzoek dat alcoholreclame minderjarigen nauwelijks bereikt. Uit STIVA’s toelichting: “Daarnaast volgen wij via onze Influencer Monitor de top 4.000 influencers in Nederland. Wanneer wij posts tegenkomen die niet voldoen aan de Reclamecode voor Alcoholhoudende dranken dan nemen wij contact op en worden deze posts verwijderd.” 

Janse haalt het begrip micro-marketing aan, volgens hem een manier om de regels van sociale media te omzeilen. In plaats van bekende mensen in te zetten voor reclame, worden er jongeren met een klein bereik ingezet, vaak met een afgeschermd profiel. “Als influencer kan je aangeven dat je niet wil dat het bij minderjarigen terechtkomt. Maar laat je andere mensen alcoholreclame posten, wordt het niet gecontroleerd. En dat bereikt kleinere broertjes, buurmeisjes, jongere klasgenoten.” 

Wim van Dalen trekt het onderzoek van STIVA ook in twijfel. “Meerdere wetenschappelijke studies tonen aan dat jongeren geconfronteerd worden met alcoholreclame. Dat jongeren nauwelijks alcoholreclame meer zien, is een keiharde leugen. Vraag het maar aan de gemiddelde jongere.”

Zelfregulering

We vroegen STIVA naar de effectiviteit van zelfregulering. Directeur De Wolf laat weten: “Daarnaast werken wij actief samen met socialmediaplatformen en -branche om ervoor te zorgen dat advertenties niet zichtbaar zijn voor minderjarigen. Ook onderhouden we intensief contact met alle bedrijven in de branche om te zorgen dat hun reclame-uitingen voldoen aan de RvA. Deze combinatie van duidelijke regels, controle en samenwerking maakt dat zelfregulering goed werkt. Daarnaast kunnen we hiermee snel inspringen op veranderingen. Zo was de Reclamecode voor Alcoholhoudende dranken een van de eerste codes waar regels voor social media waren vastgelegd.” 

Hierop zijn experts ook kritisch: “Die zelfregulering werkt overduidelijk niet, ze overtreden hun eigen regels. Het ministerie moet zich achter de oren krabben. Neem een wet aan met harde regels, in plaats van dat de alcoholindustrie steeds wordt uitgezonderd van wetten,” aldus Janse.

Verschillende gezondheidsorganisaties hebben een gezamenlijke reactie opgesteld op de reactie van STIVA. Die leest u hier: Statement gezondheidsorganisaties.

Waarschuwingsetiket op de fles zetten

Ook Ninette van Hasselt van het Trimbos Instituut hamert op effectievere maatregelen. “Gooi bijvoorbeeld de prijzen op alcohol omhoog. Mensen die drinken, gaan dan minder drinken.” Ook een etiket met gezondheidswaarschuwingen op alcoholische dranken is volgens Van Hasselt een effectieve maatregel: “De kennis dat alcohol de kans op borstkanker verhoogt, is heel laag. Je bereikt mensen het beste om dit soort gezondheidswaarschuwingen op de fles te zetten.” Dit is ook één van de maatregelen die de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) adviseert.

Ook Janse is voor zo’n waarschuwingsetiket: “Ieder product in de supermarkt heeft een label met hoe schadelijk het is, behalve alcohol. Terwijl dat het meest gevaarlijke product is in de supermarkt.” Meldpunt Actueel vroeg het Judith Tielen (VVD), staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport met onder andere preventie in haar takenpakket, naar zo’n etiket. Zij voelt niet zoveel voor zo’n maatregel: “Ik weet niet zeker of dat zo effectief is. Het levert ook heel veel administratie op, bij bedrijven en bij de overheid.”

Die argumenten van Tielen spreekt Van Hasselt tegen: “Het is één van de effectiefste maatregelen. En wat betreft de administratie zijn er voorbeelden uit andere landen waar dat echt meevalt. Mensen willen niet betutteld worden, maar dit is geen betutteling. Dit is kennis die relevant en belangrijk is.”

(Bron: STIVA, Stichting Reclame Code, Reclame Code Commissie, Stichting Lieve Mark, STAP, Trimbos Instituut. Foto: MAX)

Kamervragen over verdubbeling alcoholreclame