ADHD (6) bij 70-plussers: ‘Alsof er een punaise in het behang zit geprikt waar ik naar zit te staren’

Wat is ADHD en hoe uit het zich in de leeftijdsgroep 70-79?

Een computer met 100 openstaande tabbladen of een wasmachine die nooit stopt met draaien: ADHD is een neurobiologische ontwikkelingsstoornis met hardnekkige problemen. Hyperactiviteit, moeite met aandacht en impulscontrole zijn voorbeelden van klachten die het dagelijks functioneren belemmeren.

“In verschillende studies wisselen de percentages nog wel wat. Wat nu de schattingen zijn is dat in de kindertijd zo’n 5 tot 7 procent aan de criteria van ADHD voldoet en dat daarvan ongeveer de helft in de volwassenheid blijft voldoen aan de criteria,” vertelt GZ-psycholoog Jolien Diekhorst. “Bij ouderen (boven de 65 jaar) is het percentage in Nederlands onderzoek 3 procent gebleken”.

De 70–79‑jarige ADHD’ers vallen volgens Diekhorst vooral op door verlies van mobiliteit, wegvallen van sociale structuren, partnerverlies, en het niet langer kunnen maskeren van hun ADHD‑kenmerken. Het herinrichten van een leven en het verwerken van gemiste kansen vraagt veel tijd en rouwverwerking. “Het kerstdiner organiseren waar het eerst met een hoop vliegwerk nog wel lukte, lukt dat dan op een gegeven moment niet meer,” zegt Diekhorst.

Tjalling Kindt over het werk als predikant met ADHD

Tjalling Kindt (75) wordt predikant na het afronden van een succesvolle studie. Maar studeren gaat hem niet altijd even makkelijk af. Dat komt doordat hij ADHD heeft. Kindt krijgt de diagnose nadat een oud-collega hem vertelt dat hij “altijd maar zit te wachten op iets.” Die opmerking en een aantal andere dingen die bij hem spelen, zetten hem aan tot onderzoek. “Alsof er een punaise in het behang zit geprikt, waar ik naar zit te staren,” vertelt hij.

De ideale baan

De structuur van het vak, met vaste momenten, duidelijke verwachtingen en vooral veel deadlines sluit verrassend goed aan bij hoe zijn brein werkt. “Deadlines helpen me. Ik creëer ze zelfs voor mezelf, waardoor ik minder medicatie nodig heb,” zegt hij.

Als hij terugkijkt op zijn jeugd, ziet hij hoe anders het in die periode is. Hij voelt zich vaak niet passend binnen de groep, en dat leidt soms tot pesten. Die gevoeligheid voor hoe mensen op hem reageren, draagt hij nog altijd met zich mee. Juist daarom vindt hij het bijzonder dat hij als dominee nu een centrale rol heeft, waarin hij het groepsproces kan sturen en beïnvloeden. “Achteraf dacht ik: ‘Dat heb je slim aangepakt, Tjalling’,” zegt hij met een glimlach. Het vak zit vol afspraken, ritme en sociale interactie. Precies de elementen die hem helpen functioneren.

Hij herinnert zich dat hij destijds heel bewust voor het predikantschap kiest. Hij weet dan dat hij met mensen moet werken om niet te vereenzamen. “Anders zou ik op kantoor belanden en ’s avonds als vrijgezel op de bank naar de tv zitten kijken. Dat is niet het bestaan dat ik wilde.” De keuze voor het vak komt dus niet alleen voort uit een roeping, maar is ook een strategische beslissing. Het is een manier om zichzelf uit de marge te houden en een leven te creëren dat bij hem past.

Een lichtelijke chaoot

Hij noemt zichzelf weleens een ‘lichtelijke chaoot’, en als hij dat uitlegt, wordt meteen duidelijk wat hij daarmee bedoelt. Aan het eind van elk seizoen moet hij een nieuw programma opstellen, maar precies dan loopt hij vast. Het materiaal stroomt binnen, de ideeën buitelen over elkaar heen, maar het ordenen ervan blijft lastig. “Ik weet dan niet goed waar ik moet beginnen,” zegt hij. Pas later realiseert hij zich dan, dat dit élk jaar opnieuw gebeurt. “Het ligt niet aan het seizoen, maar aan hoe mijn brein werkt.”

Hij zit vol ideeën, soms zelfs zó vol dat anderen zich vaak afvragen: “Wat is nu zijn plan?” Die overvloed aan gedachten had hij in zijn loopbaan misschien effectiever kunnen benutten, denkt hij achteraf. Niet omdat het hem aan talent ontbreekt, maar omdat het uitvoeren en structureren van die ideeën vaak meer moeite kost dan het bedenken ervan.

Overwegend positief

Kindt ziet naast de worstelingen ook duidelijke positieve kanten van zijn ADHD. Zo merkt hij dat zijn manier van denken hem juist creatiever maakt in zijn werk. “Je hebt door die ADD ook nog een bepaalde creatieve invalshoek in preken en overwegingen.” In gespreksgroepen ervaart hij bovendien een sterke hyperfocus. “Dan zit ik helemaal in dat gesprek. Dan is dat hele verstrooide meteen weg.”

Joke de Reede over haar late ADHD-diagnose

Joke de Reede, 79 jaar, vertelt openhartig over haar late ADHD-diagnose, die zij ongeveer anderhalf jaar geleden krijgt. Ze beschrijft dat ze altijd al vermoedt dat er “iets is”, omdat ze als kind en jongvolwassene erg druk, impulsief en snel afgeleid is. Op school heeft ze moeite met concentratie en presteert ze onder haar niveau. “Ik kon me gewoon heel slecht concentreren”. Zelfs op haar werk krijgt ze regelmatig te horen dat ze kenmerken van ADHD vertoont. Toch stelt ze het zoeken naar een diagnose lang uit.

Leven lang twijfelen

Voor De Reede voelt het grootste deel van haar leven alsof er “iets niet klopt”, zonder dat iemand haar kan vertellen wat dat dan is. Al vanaf de lagere school worstelt ze met concentratie, onrust en het gevoel achter te blijven. “Ik kon me gewoon heel slecht concentreren. Altijd achterstevoren zitten, naar buiten kijken, heel snel afgeleid.” Toch krijgt ze nooit een verklaring, alleen verwijten. “Er werd steeds gezegd dat ik onder mijn niveau presteerde en niet genoeg mijn best deed.”

Die twijfel blijft haar hele leven aan haar knagen. Ze ziet zichzelf terug in cliënten met ADHD, maar durft zelf de stap nooit te zetten. Pas als 2 kleinkinderen de diagnose ADHD krijgen, valt het kwartje. “Toen zei mijn dochter: ‘Dat hebben ze vast van jou, want jij bent ook altijd zo ontzettend druk’.”

Groei op latere leeftijd

Hoewel haar huisarts eerder vraagt waarom ze dit “op deze leeftijd” nog wil weten, voelt De Reede het tegenovergestelde: “Beter laat dan nooit.” De erkenning dat haar worstelingen een naam hebben, maakt haar milder voor zichzelf. “Ik ben er gewoon gelukkiger door geworden, kort door de bocht.”

De diagnose betekent voor De Reede niet alleen erkenning, maar ook een onverwachte vorm van persoonlijke groei. Waar ze voorheen vooral twijfelt aan zichzelf, voelt ze nu ruimte om anders naar haar leven te kijken. “Het heeft mij echt heel veel rust gegeven. Het kwam echt binnen zo van: ‘O ja, daarom is dit zo. En daarom gaat dat ook zo’.”

Die nieuwe helderheid geeft haar zelfs op hoge leeftijd meer zelfvertrouwen. Ze merkt dat ze veel meer kan dan ze altijd dacht. “Nu merk ik gewoon dat het mij vertrouwen geeft. Ik kan veel dingen eigenlijk wél heel goed.” Het besef dat haar beperkingen destijds niet zijn voortgekomen uit onwil, maar uit een niet-herkende aandoening, maakt haar milder voor zichzelf.

Dankbaar

Ze kijkt met een mengeling van trots en lichte weemoed terug op kansen die ze misschien anders zou hebben benut. “Ik denk dat ik meer had kunnen doen dan ik nu gedaan heb. Ik heb vooral kansen laten lopen, vanwege mijn perfectionisme en angst om dingen niet goed te doen of te falen. Niet dat ik mijn leven verspeeld heb, absoluut niet. Maar ik vind het wel gek dat ik het dus wel gekund zou hebben.”

Toch overheerst dankbaarheid. De diagnose is laat gekomen, maar precies op het juiste moment. “Kort gezegd, Ik ben er gewoon gelukkiger door geworden”.

Behandelen van ADHD op latere leeftijd

Jolien Diekhorst benadrukt dat het behandelen van ADHD op latere leeftijd zeker nog zinvol is. Een groot deel van behandelen is acceptatie. “Mensen hebben 70 jaar lang niet geweten dat hun brein anders werkt. Die verontschuldiging is heel belangrijk.” Ook is medicatie, mits er zorgvuldig wordt gecontroleerd, een optie.

Door: Orly Metten

Dit is het laatste deel van een zesdelige ADHD-serie.

(Bron: Hersenstichting, archief. Foto: Shutterstock)

ADHD (5) bij 70-plussers: ‘En dan blijkt dat je je hele leven al ADHD hebt’