Zomerserie Nalatenschap: ‘Sta eens stil bij alles wat we na onze dood achterlaten’

Nalatenschap roept heel veel beelden op

Een woord als ‘nalatenschap’ roept direct heel veel beelden op: geld, testament, familieruzie, gedoe, opruimen, rommel, bewaren, weggooien en ga zo maar door. Het is een woord waar vele betekenissen aan kunnen worden geplakt. En dat is precies waar radioprogramma Villa VdB eens bij stilstaat en orde in schept in de net afgeronde vierdelige zomerserie Nalatenschap op NPO Radio 1. Meldpunt Actueel gaat nog 1 keer in vogelvlucht langs de 4 in de uitzendingen behandelde subthema’s, die één voor één zeer tot de verbeelding spreken.

Dagboek als vorm van een nalatenschap

Mensen houden al eeuwenlang dagboeken bij om allerlei gebeurtenissen vast te leggen. Ze verwerken er gevoelens van zichzelf in om door te geven aan volgende generaties. Volgens cultuurhistorica Leonieke Vermeer bestaan voorlopers van het dagboek al sinds de middeleeuwen. Als voorbeelden noemt ze kronieken van monniken en persoonlijke aantekeningen van handelaren. Tegenwoordig nemen blogs, vlogs, sociale media en zelfs apps die slaap, stemming of gezondheid bijhouden vaak de rol van het traditionele dagboek over. Meldpunt Actueel heeft in het verleden geschreven over het stopzetten van Facebook na iemands overlijden. Afsluiten van dat dagboek kan voor erfgenamen nog een lastig klusje zijn.

Historici kunnen veel met dagboeken in een nalatenschap. Voor hen zijn deze zogenaamde egodocumenten bijzonder waardevol. Zulke dagboeken laten namelijk zien hoe mensen in hun tijd dachten over onderwerpen als ziekte, seksualiteit en maatschappelijke normen. Vermeer vertelt dat dagboeken soms informatie bevatten die nergens anders is terug te vinden.

Ze wijst ook op het dilemma van persoonlijke documenten in archieven. Zo lag bij een dagboek het briefje ‘Ongelezen verbranden’, terwijl het tegelijk in een archief was beland. Daarover zegt zij in de uitzending: “Waarom ligt het daar dan? Heel veel mensen schrijven uiteindelijk toch om op de een of andere manier gelezen te worden.”

Familieruzie om een erfenis? ‘Het gaat zelden alleen over geld’

De verdeling van een nalatenschap is een bron van familieruzies. Dat is algemeen bekend. Het ‘komt in de beste families voor,’ steeds vaker zelfs met de toekomstige erfenis-tsunami. Maar familieruzies om een erfenis gaan volgens mediator Marije de Rooij zelden alleen maar over geld. Zij begeleidt families die na een overlijden vastlopen in conflicten over de nalatenschap. Daarbij helpt ze hen om met elkaar in gesprek te gaan en onderliggende emoties bespreekbaar te maken. Vaak spelen oude gevoelens van ongelijkheid, pijn of onderwaardering een grotere rol dan de financiële verdeling zelf.

Vooral bij samengestelde gezinnen is die problematiek rond oud zeer nog veel ingewikkelder, zoals al eerder is gebleken in een uitzending van Meldpunt Actueel. Ook praktisch kan het problemen opleveren, als er allang geen contact meer is tussen erfgenamen en adressen onbekend zijn, mede door privacywetgeving.

De Rooij zegt dat een testament alleen onvoldoende is. Juist door tijdens het leven met erfgenamen te bespreken waarom bepaalde keuzes zijn gemaakt, kan veel duidelijkheid en begrip ontstaan. De erflater kan zo bij voorbaat veel misverstanden voorkomen.

Wanneer bij de uitvoering van een testament toch spanningen ontstaan, is het belangrijk tijdig hulp in te schakelen. De Rooij ziet in haar praktijk erfgenamen regelmatig na jarenlange strijd pas aankloppen. “Dan heeft het conflict al die tijd doorgeëtterd en zit iedereen in zijn eigen loopgraaf.” Als mediator kan zij voorkomen dat tegenstellingen verharden en escaleren.

Opruimen vóór uw dood

De trend van ‘ontspullen’ om zo minder bezittingen in huis te hebben, lijkt door te sijpelen naar het op voorhand beheersbaar maken van de nalatenschap. Begin met opruimen vóór uw dood.

Professional organizer Debora van Altena werkt volgens de methode Swedish death cleaning. Deze manier van opruimen is bekend geworden door het boek The Gentle Art of Swedish Death Cleaning van de Zweedse schrijfster Margaretha Magnusson. U denkt dan niet alleen na over wat u gebruikt, maar ook over wat u wilt nalaten en aan wie.

Omdat afscheid nemen van spullen vaak nogal een nogal emotionele aangelegenheid is, pakt Van Altena het meestal rustig aan. Ze begint dan niet bij beladen bezittingen zoals kleding, maar gaat bijvoorbeeld eerst aan de slag in de keuken. “Als iets nog te emotioneel is, dan wachten we daar gewoon mee.”

Van Altena ziet Swedish death cleaning als een liefdevolle daad. Het draait volgens haar niet om de dood, maar om het bij voorbaat “ontzorgen van nabestaanden” door alvast keuzes te maken. “Het is een manier om zelf de regie te houden over wat je achterlaat.”

Kunstenaar Joep Neefjes gaat daarbij nog een stapje verder. Hij pleit voor een ‘kunstcrematorium’ waar kunstenaars hun werk ritueel kunnen laten verbranden, omdat hij niet gelooft dat kunst eeuwig hoeft te bestaan en vindt dat kunstenaars moeten accepteren dat hun werk ooit verdwijnt.

Misverstanden over erfbelasting: dit zijn de tarieven

Belastingwetenschapper Reinier Kooiman zegt dat er veel misverstanden bestaan over erfbelasting. In de praktijk vinden er al veel schenkingen plaats tijdens het leven van de erflater. Ouders maken vaak gebruik van jaarlijkse belastingvrije vrijstellingen, waardoor er uiteindelijk minder vermogen naar de nalatenschap gaat.

Ook de tarieven zijn volgens hem lager dan veel mensen denken. Kinderen betalen na de vrijstelling meestal 10 procent erfbelasting, oplopend tot 20 procent bij grotere erfenissen. Alleen voor verre familieleden of niet-familieleden kan het tarief oplopen tot 40 procent. Recent CPB-onderzoek laat zien dat een kleine minderheid de erfbelasting wil afschaffen. Meer dan de helft vindt juist dat erfenissen zwaarder belast mogen worden.

Kooiman constateert dat het gevoeligste punt niet de hoogte van de erfbelasting is, maar het moment van de heffing. Dat gebeurt namelijk vlak na het overlijden. Bovendien moeten kinderen al erfbelasting betalen nadat 1 ouder is overleden, terwijl zij dan vaak nog niet over de erfenis kunnen beschikken.

De expert ziet meer in een jaarlijkse belasting op vermogen, waardoor erfbelasting uiteindelijk zelfs zou kunnen verdwijnen. Zijn advies is om de zaken tijdig te regelen bij leven en welzijn en er periodiek (zeg eens in de 10 jaar) nog eens naar te kijken of uw testament niet een update verdient.

Gemist? Luister terug!

De themaweek over nalatenschap is van 3-6 augustus te volgen geweest bij Omroep MAX op NPO Radio 1 in Villa VdB en op de sociale mediakanalen van Villa VdB. U kunt de afleveringen terugluisteren:

• Een dagboek als nalatenschap: waarom het zoveel vertelt
• Familieruzie om een erfenis? ‘Het gaat zelden alleen over geld’
• Opruimen vóór je dood: ‘Je neemt je nabestaanden veel zorgen uit handen’
• Erfbelasting: hoeveel betaal je eigenlijk en kun je dat voorkomen?

Villa VdB (Omroep MAX) hoort u van maandag t/m donderdag van 14.00 tot 16:00 uur op NPO Radio 1. Gepresenteerd door Jurgen van den Berg.

(Bron: Villa VdB, CPB, archief. Foto: Shutterstock)

Nederlanders willen hogere tarieven erfbelasting: ‘Hoe groter de erfenis, hoe zwaarder het tarief’