Wooncrisis is meer dan een tekort aan woningen: ‘Koppel woningbouw aan klimaat, gezondheid en sociale samenhang’

Koppeling klimaat en rechtvaardigheid is gauw gemaakt

Thuis in de toekomst: van bouwopgave naar maatschappelijke missie luidt de titel van het advies van het College van Rijksbouwmeester & Rijksadviseurs (CRa). Het advies stelt dat de wooncrisis meer is dan een tekort aan woningen. Het is een systeem- en verdelingsvraagstuk over ruimte, kansen en betaalbaarheid. Bouwen gaat volgens dit college niet alleen maar over aantallen huizen, maar vraagt ook om goed te kijken naar de omstandigheden. Daar valt het klimaat ook onder. In arme buurten hebben de bewoners meer last van de hitte dan in de villawijken. De koppeling klimaat en rechtvaardigheid is gauw gemaakt. Naar dat soort zaken moeten we in de toekomst ook gaan kijken voordat we de eerste paal slaan.

De 6 adviezen van het CRa

Het advies beoogt een fundamentele koerswijziging. Het CRa pleit daarom voor een integrale aanpak waarin woningbouw wordt gekoppeld aan klimaat, gezondheid en sociale samenhang. Door deze 6 adviezen te volgen, ontstaat een woonomgeving die niet alleen voldoende woningen biedt, maar ook rechtvaardig, leefbaar en toekomstbestendig is. Dat moet maatschappelijke problemen op de lange termijn voorkomen.

1. Maak het rechtvaardiger

Zorg voor een eerlijker woonstelsel. Dat houdt in: gelijke toegang tot woningen, betere positie voor huurders en starters en minder ongelijkheid door fiscale voordelen voor huiseigenaren. Laat waardestijging van grond terugvloeien naar de samenleving.

2. Maak het mooier

Beschouw schoonheid en ontwerpkwaliteit als publieke waarden. Goede architectuur en openbare ruimte versterken identiteit, leefkwaliteit en waarde op lange termijn. Zet ontwerpkracht en vakmanschap centraal.

3. Maak het duurzamer

Bouw binnen planetaire grenzen. Dat betekent: minder sloop, meer hergebruik, compacter en circulair bouwen met biobased materialen. Transformeer bestaande gebouwen en beperk CO₂-uitstoot.

4. Maak het klimaatbestendig

Laat bodem en water bepalen waar en hoe men bouwt. Ontwerp wijken die bestand zijn tegen hitte, droogte en overstromingen en integreer klimaatadaptatie vanaf het begin.

5. Maak het gezonder

Richt buurten zo in dat ze beweging, ontmoeting en natuur stimuleren. Gezonde leefomgevingen verminderen stress, verbeteren welzijn en verlagen zorgkosten.

6. Maak het socialer

Investeer in gemeenschapsvorming: zorg voor ontmoetingsplekken, gemengde wijken en betrokken bewoners. Sociale netwerken maken wijken veerkrachtig en toekomstbestendig.

Hoe ziet klimaatbestendigheid eruit in de praktijk?

Meldpunt Actueel bekijkt in deze zomerse periode met meer hitte dan vroeger met architect/stedenbouwkundige Marc Ibelings vooral naar het aspect van klimaatbestendigheid.

“Klimaatbestendig ontwerpen begint feitelijk met de hele woonomgeving,” zegt Ibelings. “Nederland is nog niet gewend geraakt aan de toegenomen hitte. Daar wordt bij het ontwerpen van nieuwe wijken nog onvoldoende rekening mee gehouden. Er is vaak veel te weinig groen. En dat maakt echt heel veel uit. Wat één boom alleen al doet. Een plataan kan zorgen voor een temperatuur die 13 graden Celsius lager ligt. Bomen bieden niet alleen schaduw, ze vangen daarnaast overtollig regenwater op en zuiveren de lucht door fijnstof en CO₂ af te vangen. Daarnaast vergroten ze de lokale biodiversiteit en zorgen ze voor mentaal welzijn van bewoners.”

Leven in een versteende omgeving,

Volgens Ibelings is vooral de verstening van buurten een groot probleem. “We leven in een versteende omgeving. Dat houdt veel warmte vast.” Dat geldt niet alleen voor de openbare ruimte, maar ook voor particuliere tuinen die steeds vaker volledig zijn betegeld. Dat dat niet goed is, begint nu wel door te dringen.” Regenwater kan zo niet wegvloeien, kelders kunnen onderlopen.

Juist in de inrichting van wijken zijn volgens hem grote winstpunten te behalen. “Je kunt je blind tekenen en wijken blijven bouwen zoals in de jaren 60. Maar je kunt er beter eerst goed over nadenken.” Parkeerplaatsen hoeven bijvoorbeeld niet volledig uit asfalt te bestaan. Ibelings: “Waterdoorlatende bestrating op parkeerterreinen met een gat waar gras uitgroeit, zorgt voor 30 procent minder hittevorming en maakt het mogelijk dat regenwater in de bodem zakt in plaats van dat het in het riool verdwijnt.”

Een goed voorbeeld van klimaatbestendig ontwerp is het Waterplein in Rotterdam. “Dat is een diepliggend plein met trappen eromheen waarop mensen kunnen zitten. Beneden is een trapveldje waar al het water heen kan stromen.”

Voorkom toekomstige problemen

Zeker op woningniveau kunnen architecten al in de ontwerpfase maatregelen treffen. Daar moeten ze dan wel woningcoöperaties en ontwikkelaars in mee zien te krijgen.

“Veel glas gebruiken ziet er mooi uit, maar zorg dan dat er meteen aan de buitenkant een constructie komt waaraan zonwering kan worden bevestigd.” Daarnaast noemt Ibelings groene daken als een effectieve maatregel. “Zo’n dak wordt niet warmer dan 35 graden Celsius. Door vocht te verdampen koelt het af. Dat zorgt voor een betere isolatie. Al dit soort zaken moet je meenemen in je ontwerpen. Geld zal altijd een rol spelen, maar slimme ontwikkelaars denken echt wel verder.”

Levensloopbestendig bouwen

Tot slot leggen we Ibelings het grote tekort aan seniorenwoningen voor. Vaak wonen ouderen nog in grote eengezinswoningen omdat er geen appartementen beschikbaar zijn. Zijn er in de ontwerpfase daarvan ook nog speciale zaken om extra aandacht aan te besteden?

Appartementen worden tegenwoordig over het algemeen gelijkvloers en drempelloos ontworpen. Maar volgens Ibelings is er nog veel meer mogelijk. “Houd bijvoorbeeld rekening met voldoende ruimte voor een draaicirkel van een rolstoel in de badkamer. En zorg voor voldoende ruimte rondom het bed. In ons vakjargon noemen we dat bouwen volgens de principes van WoonKeur. Vaak ligt de nadruk op het zo laag mogelijk houden van de bouwkosten. Extra vierkante meters, zeker in badkamers, brengen immers extra kosten met zich mee. Maar door vanaf het begin slim te ontwerpen en te bouwen, voorkomen we dat woningen later ingrijpend moeten worden aangepast. En dat is uiteindelijk veel duurder.”

(Bron: CRa, archief. Foto: ANP)

Nederland onvoldoende voorbereid op extreme regen: ‘Ondergelopen kelders gaan steeds vaker voorkomen door onze betegelde tuinen’